ORHUN YAZITLARINDA AVARLARBu yazı , tarihçi Mehmet TEZCAN’ın ” The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the VIII. Century and Armenian Manuscripts “ isimli makalesinin özeti üzerine yapılmış yorumlardan oluşuyor , makalenin orjinalini okumak isteyenler bu adrese bakabilir :
http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/Tezcan_Apar.pdfOrjinal text ve üzerine yapılan yorum yabancı dilde olduğundan Türkçe’ye tercüme esnasında hatalar oluşmuş olabilir. En altta verilen Avarca – Türkçe kelime karşılaştırma listesi bu ihtimalin dışındadır.
м. мурадханов
PS: Avarsko-russkii slovar’. Compiled by L. I. Zhirkov. Moscow, 1936 -
SS : Saidov, M. S. Avarsko-russkii slovar’. Moscow, 1967.
İkinci Göktürk Kağanlığı hükümdarlarından Bilge Kağan (716-734) bugün kü Moğolistan’da bulunan ve Orhon diye bilenen yazıtları diktirmiştir. Bu yazıtlarda (A)Par adında bir isim geçmektedir. Yazıtlar , 553 senesinde ölmüş olan , ( Doğu Avarları olan Rouranlar’a isyan ederek Göktürkleri kurmuş ) Bumin Kağan’ın , cenazesine gelmiş komşu ülkelerden bahseder :
KT-D 4 / BK-D 5:
“…
(Özi anča) kergek bolmıš. Yïγčï sïγïtčï öngre kün toγsïkda Bökli
Čöllüg il, Tabγač, Tüpüt, (A)Par, (A)Purum, Kïrkïz, Üč Kurïkan, Otuz Tatar, Kïtany, Tatabï…
bunča bodun kelipen sïγtamïš, yoγlamïš. Antag külüg kaγan ermiš”.
…”
Kendisi öylece vefat etmiş.
Yasçı, aklayıcı, doğuda gün doğusundan Bökli
Çöllü halk, Çin, Tibet, Avar, Bizans, Kırgız, Üç Kurıkan,
Otuz Tatar, Kıtay , Tatabı, bunca millet gelip ağlamış, yas
tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş.
Göktürk alfabesinde baştaki A , yazılmıyordu. Kitabede PR , yani PAR ifadesi A_PAR diye okunmaktadır. Yazıtta ki sıra pusula sırasıdır , demek ki APAR denilen kavim Tibetliler ve Bizanslılar arasında oturmaktaydı. Gerçekten de ne eski Türk ne de eski Moğol dilinde P harfi ile başlayan bu dillere ait orjinal bir kelime yoktur. Bu yüzden bu APAR orjinal ve farklı bir dildeki ismin Türk diline geçmiş halidir.
Bu isim üzerine birçok hipotez ortaya atıldı. 5 ve 7. yüzyıllara ait Ermeni kronikaları bu meseleye dair ilginç bilgiler vermektedir. İlk önce APAR olarak belirtilmiş bölgeye bakmalıyız , burası İran ve Afganistan’dır. Orhon yazıtlarında Bumin ( ?-553) ve İstemi (? – 576) zamanında birçok olayın olduğu yazmaktadır. 553 – 563 seneleri arasında Asya’da ne olduğuna baktığımızda Khorasan tarafında Heftalitlerin ( Batı Avarları’nın ) olduğunu görüyoruz , demek ki APAR’dan kasıt Heftalitlerin bölgesiydi.
Çinlilerin kronikalarında , Perslerin bölgesi Bossu olarak geçiyor, Heftalitlerin ülkesine Yeda veya İda deniyor , ama krallıklarına Hua deniyordu. Göktürkler Perslere “Bärcäk-är” diyorlardı , demek ki kullandıkları APAR ismi Persler için değildi , Heftalitler içindi.
5 – 6 – 7. yüzyıl Ermeni kronikalarında APAR adı :
Heftalitler bu tarihi yazıtlarda Khuşanklar olarak anılmakta ve onların Sasanilerle savaştıkları , savaşın APAR ülkesinde olduğu yazmaktadır. Kuzey Doğu İran’dan ise “APAR ülkesi” olarak bahsetmektedir. Bu bahsedilen yer bugünkü Horasan’dır ( KHorasan). Horasan’ın merkezi Nişabur’du. APAR ülkesinde Kuşanlar’ın (heftalitlerin) iranlı Sasaniler’le 442′den 454′e kadar savaştıkları yazmaktadır. Başka bir ortaçağ Ermeni tarih kitabında yine aynı bölge Kuşanklar’ın APAR ülkesi olarak geçmektedir. Nişabur’dan APAR-şahr olarak bahseden başka bir döküman daha vardır.
Mehmet Tezcan’a göre Orhon Yazıtları’nda ki APAR ismi coğrafi değildir , politik bir yapıdır. Ama Ermeni kronikalarındaki APAR ismi Horasan civarında ki coğrafi bir alandır. Kafkasya Avarları’na göre Harzem , Hurriler’in bir kolu olan Kafkasya Avarları’nın bir kısmının Subartu üzerinden bu bölgeye göçmesi yüzünden “Avarlar ülkesi” adıyla anılmaktaydı. Heftalitler ve Rouranlar bu bölgeden Doğu Asya’ya göçmüş ve sonra geri dönmüş sayılmaktadır. Heftalitler 6. yüzyılın sonunda Dağıstan’a girdiler. Kafkasya Avarları ile ittifak kurarak Serir krallığı’nı kurdular.
War ve Hun ( War Khun ) kabileleri hem Rouran Avarlar’da , hem Heftalit Avarlar’da görülmektedir. Çin kaynaklarına göre Heftalitler , Rouranların soyundan gelen Hua kabilesindendiler. Bu kabile 400′lü yıllarda Tokaristan taraflarına geldi ve bugün kü Horasan’ın doğusuna yerleşti. Ve aynı tarihlerde Avarlar bu bölgede tarih sahnesinde görüldüler. Bu tarihlerde bu bölgeden Avarlar’ın kovduğu kavimler , Bizans’a Asya’da kendilerini yerlerinden oynatan işgalci Avarlar hakkında bilgi veriyorlardı. Yani bu Avarlar = Heftalitler’di. Heftalitler Aparşahr için bu vakitten sonra Sasaniler’le çatışmaya başladılar. Heftalitlerin bulunduğu Horasan civarı “Avarların ülkesi” demek olan APAR-Şahr diye anılıyordu. Bu yüzden Hua – Uar – Awar olarak anılan isimler aynı kavmi anlatıyordu. Arap kaynaklarına göre Sasaniler burayı fethedince daha sonra bu Apar-şahr denilen şehri Horasan olarak adlandırdılar. Sasani hükümdarı kendine Aparve:z ünvanını verdi , Awar ülkesinin sahibi demektir , veya yukarı ülkenin , dağlık ülkenin sahibi anlamına gelir.
Kafkasya Avarları’nın dilinde ki “silahlı halk” anlamına gelen Bo isminin okunmasında dialekt ihtilafları vardır , B harfinin aslında ĞW harfi olduğu , kelimenin orjinalinin ĞWO olduğu düşünülür. Klasik iddiaya göre Avar ismi , silahlı halk anlamına gelen ĞWO – , ve nehir anlamına gelen ‘OR kelimelerinin birleşmesinden türemiştir , bunun demiri işleyebilen ve atları evcilleştiren demek olduğu , süvari halk demek olduğu düşünülür. Ama Apar-şar’ın , yukarı ülkeler demek olduğunu da göz önüne alırsak , Kafkasya Avarları’nın dilinde War – , Wor – , Bor -, gibi kök kelimeler yükseklik , yücelik demektir. Avar dilinde kutsal bir isim olan Awarag , lider ve peygamber anlamlarına gelmektedir. Öyleyse Avar isminin gerçek anlamı lider olmak , yükseklik , yücelik gibi soyut bir anlama gelmektedir.
Asya’dan gelen Avarların ( Heftalitlerin ) desteği ile 6. yüzyılın sonunda Kafkasya Avarları’nın ve Dağıstanlıların birlikte kurduğu krallığın adı Arap kaynaklarında Serir = Taht krallığı olarak geçmektedir , Takh-As kelimesi Avar dilinde Tahtın sahibi , tahtın maliki anlamındadır , Dağıstan ismi bu haliyle Pers kökenlidir. Takh-As isminin Dağıstan’ın , yani Taht ülkesinin eski adı olduğu düşünülür. Yani Dağıstan ismini Dağıstanlı halkların dillerinde açtığımızda anlamı taht , çatı , doruk… gibi üstünlük bildiren anlamlara gelir. Persler sadece bir kelime benzeşmesine ve Elbruz ile ilgili efsanelerine dayanarak Takh-As ismine / veya diğer Dağıstanlıların dillerinde ki varyasyon isimlerine , – stan ekini de ekleyerek bu bölgeye Dağıstan ismi verdiler. Ruslar , İranlılardan öğrenerek buraya Strana Gor / dağların ülkesi dediler. Oysa Dağıstan ismi , Dağlıların ortak konfederasyonu olan 6. yüzyılda ki Serir / taht krallığı / Takh-as / zamanından kalmaydı. Elbette Dağıstan ile ilgili olan “tanrıların tahtı” efsanesi , Dağıstanlı halkların ataları kadar eskidir , Takh-As’ın / ve varyasyonlarının bu kadim efsaneye dayandığı açıktır. Herkesin kabul ettiği gibi Dağıstan , Kafkasya’nın tahtı , başkentidir. Dağıstan Kafkasların etno-kültürel açık hava müzesidir , diller dağı ve kavimler kapısıdır. Dağıstan , Taht Ülkesi anlamına gelir.
/////////
Avar dilinde bazı kelimeler : ( BO_’OR / ĞWO_’OR ) A-WAR
‘Or / гıор / nehir
Bo ( ĞWo ? ) / бо / silahlı halk , zırhlı halk , ordu
Ba-ği / багъи / kavga , vuruşmak
Wa-ği / вагъи / kavga , vuruşmak
Ra-ği / рагъи / kavga , vuruşmak
Ra-ği-za-ri / рагъизари / saldırtmak
Ba-ği-za-bi / багъизаби / saldırtmak , karıştırmak
Wi-ği / вигъи / kızgınlık , hiddet
Wa-tzi / вацıи / dövmek
Bo-tli / бокьи / istek , heves
Go-ga-ri ( ĞWO-ga-ri ? ) / гогари / savaş , kavga
Ba-ğar-ği / багъаргъи / hareket
Ba-ğa-rakh-di / багъарахъди / sarsıntılar , sarsılma , sallantı
Ra-ğa-rakh-di / рагъарахъдизе / sarsıntılar , sarsılma , sallantı
Ba-’ar / багıар / kırmızı
Ba-’a-ri / багıари / ısı , hararet
Ba-’ar-bagk / багıарбакъ / güneş
Bar-şşi / барщи / olgunluk
Bar-şey / баршей / kavgalı olmak
Wa-’a-ri / вагıари / ısınma
We-’e-ri /вегıери / önlemek , önüne geçmek
We-’er-lhi / вегıерлъи / yetenek , muktedir
Wor-ja-ri / воржари / uçmak
Wor-tli /воркьи / sertçe , şiddetle
Wor-kha-lhi / ворхалъи / yükselmek , büyümek , kuvvetlenmek
Bor-khat / борхат / yüksek
Wor-khat / ворхат / yüksek
Ga-ri-ze / гаризе / konuşmak
Gar-ga-di / гаргади / konuşma
Gar-Gar / гаргар / konuşma
Gor / гор / halka
Gur-ga / гурга / daire
Gu-ri / гури / toplanma , dönme
Bu-go / буго / var , olmak
Gu-ro / гуро / yok , olmamak
‘A-gar / гıагар / yakın
Modern Avar dilinde f , c , ı , ö , ü , sesleri yoktur. Fe sesi Pe’ye , Ce sesi Je’ye , I sesi İ’ye dönüşür.
Arapça : Fatıma
Avarca : Patimat
Avarca : hhaji Murad
Türkçe : Hacı Murat gibi.
Kafkasya Avarları’nın dilinde kelimelerden bir liste daha , yukarıdakinin tekrarı olan kelimeler olabilir :
авараг A-WA-RAG = lider , peygamber
бичас Bİ-ÇAS = Allah
бечед BE-ÇED = Allah
бетıергьан BE-TDER-HAN=Allah
багъаргъи BA-ĞAR-Ğİ = hareket
гıор ‘OR = nehir
гıурул ‘U-RUL = nehir-in , nehir-e
гогари GO-GA-Ri= kavga , savaş
гогарухъан GO-GA-RU-KHAN = savaşçı
рагъ RAĞ = savaş
рагъухъан RA-ĞU-KHAN = savaşçı
бо BO = silahlı halk , ordu
бодулав BO-DU-LAW = savaşçı
къеркьей KGER-TLEY = savaş
къеркьохъан KGER-TLO-KHAN = savaşçı
кьал TLAL = savaş
нарт NART = bütün kafkas dillerinde savaşçı – buna yanıcı yağ da denir , neft , gaz yağı
речıчıанхъи REÇ-ÇAN-GKHİ = savaş
речıчıухъан REÇ-ÇU-KHAN = savaşçı
чıвадарухъан ÇWA-DA-RU-KHAN = savaşçı
вагъи VA-Ğİ = kavga
кьабезеTLA-BE-ZE = kavga
рухари RU-KHA-Rİ = kavga etmek
бакине BA-Kİ-NE = vurmak
бухи BU-KHİ = vurmak
вацıи WAT-Zİ = vurmak
батцı BATZ = kurt
батц BATZ = erkek kardeş
вац WATZ = erkek kardeş
гıарцул бацı = ‘AR-TSUL-BATZ = Gümüşkurt , Avar Nutsallarının sembolü
гъалтахъ ĞAL-TAGKH = at eğeri
кьили TLİ-Lİ = at eğeri
кьолохъан TLO-LO-KHAN = eğer ustası
рохь ROHH = orman
тугъай TU-ĞAY = orman korusu
тала TA-LA = orman açıklığı
тала TA-LA = akın , yağma
гъветı Ğ-WED = ağaç
месед ME-SED = altın
багıармесед BA-’A-RAB-ME-SED = kırmızı altın
‘гıарац A-RATZ = gümüş
къебед KGE-BED = demirci
махх MAKH = demir
маххукъебед MAKH-KHU-KGE-BED = demirci
перело PE-RE-LO =demirci , nalbant
пахь PAHH = bakır
бутı BUTD = yay
газаргъо GA-ZAR-ĞO = ok
гъугъади ĞU-ĞA-Di = gök gürültüsü
зоб ZOB = gök
ракь RATL = yer
рогьин RO-HİN = şafak
багьадурлъи BA-HA-DUR-LHi = cesaret
бахıарчи BA-HAR-Çİ=kahraman
ахıулгама A-HUL-GA-MA= kurtarıcı
гьури HU-Rİ = rüzgar
вокьи WO-TLİ = aşk
авараг A-WA-RAG = lider , peygamber
байрахъ BAY-RAGKH = bayrak ( Bay = aidiyet + Ragkh = taraf )
байрахъчи BAY-RAGKH-Çi = öncü , sancaktar
бай BAY – bağımlılık , tabiiyet
бай BAY – koşum , tarla sürmek için hayvanı koşmak
рогьел бай RO-HEL BAY şafak atması , tan ağarması durumu
рахъ RAGKH taraf , yan , yön
рахъ рахъ RAGKH RAGKH etraflı , tafsilatlı
бакъбаккул рахъ BAGK-BAK-KUL RAGKH doğu tarafı
бакътıерхьул рахъ BAGK-TDER-HHUL RAGKH batı tarafı
вас WAS – oğlan
яс YAS – kız
чу ÇU = at
чи Çİ = adam
чıужу ÇÇU-JU = kadın
магıар MA-’AR = dağ
магıарулал MA-’A-RU-LAL = Kafkas Dağlıları
магıарулай MA-’A-RU-LAY = Kafkas Dağlısı kadın
магıарулав MA-’A-RU-LAW = Kafkas Dağlısı erkek
ияхı YAH = onur , şeref , haysiyet
авараг A-WA-RAG = lider , peygamber
авар A-WAR = Avar , Yükselmek , önder olmak
авар вас A-WAR WAS = Avar oğlu , Avar soylu erkek çocuk
авар яс A-WAR YAS = Avar kızı , Avar soylu kız çocuğu
аварай A-WA-RAY = Avar kadını , Avar soylu kadın
аварав A-WA-RAW = Avar erkeği , Avar soylu adam
аварулал A-WA-RU-LAL = Avarlar
аваруллъи A-WA-RU-LAL-LHi = Avarların toprağı
аварлъи A-WAR-LHi = Avarlık , Avar soylu olmak
авар яхı A-WAR YAHH = Avar adabı , Avarlık , Avarların yazılı olmayan kesin ahlak kanunları
авар чи A-WAR Çi = Avar olan kişi , Avar kanı taşıyan adam
Alinti :
http://avarvas.wordpress.com/2011/06/12/orhon-yazitlarinda-avarlar/
Dagistanlilar Forumu > Dağıstan Halkları > Avarlar > Avarlar
